Boek Nederlands

Oorlog en terpentijn : roman

Stefan Hertmans (auteur)

Oorlog en terpentijn : roman

Stefan Hertmans (auteur)
Herinneringen aan de grootvader van Hertmans, een leven dat getekend bleek door armoedige kinderjaren in het Gent van voor 1900, door gruwelijke ervaringen als frontsoldaat in de Eerste Wereldoorlog en door een jonggestorven grote liefde.
Titel
Oorlog en terpentijn : roman
Auteur
Stefan Hertmans
Taal
Nederlands
Editie
9
Uitgever
Amsterdam: De Bezige Bij, 2013
333 p. : ill.
ISBN
9789023476719 (hardback)

Besprekingen

Is 'Oorlog en terpentijn' een vervalsing?

Heeft Arnon Grunberg zich op geniale wijze in de slipstream neergepoot van Stefan Hertmans' succesroman Oorlog en terpentijn? Of heeft hij een punt als hij zegt dat die roman pas Grote Literatuur is als de schriften waarop hij gebaseerd is verzonnen zijn?

RC Handelsblad is Nederland niet. En Nederland is de wereld niet. Zeggen dat Stefan Hertmans in het oog van een storm terechtgekomen is, zou dus schromelijk overdreven zijn. Maar interessant is het verhaal dat zich bij de bovenburen afspeelt wel. Omdat het je doet twijfelen. Aan jezelf. Aan Hertmans. Aan de literatuur.

Je leest die Nederlandse krant en je denkt terug aan eind augustus vorig jaar. Het is zo'n nazomerdag die een bronzen gloed legt over het land. Stefan Hertmans praat in zijn werkkamer over het boek dat hij geschreven heeft. Over de twee schriften van zijn grootvader die de basis vormden van dat boek. Terwijl hij in de schriften bladert, het ene met een rode kaft, het andere bruin, kijk je met hem mee. Je ziet een regelmatig handschrift, bladzijden vol, in blauwe inkt en soms ook zwarte. Het zijn schriften waarin de grootvader zijn herinneringen heeft vereeuwigd, over zijn kinderjaren in Gent en zijn periode aan het front als soldaat in de Eerste Wereldoorlog.Lees verder

Wie vangt de Boekenuil?

Wie wint morgenavond de Gouden Boekenuil en de bijbehorende 25.000 euro? Alle vingers wijzen in één richting: Stefan Hertmans met 'Oorlog en terpentijn'. Want iedereen houdt van dit boek. Waarom?

Thuis ligt, op een apart plaatsje in de boekenkast, een amateuristisch gekopieerd bundeltje. De Tragedie van Dachau heet het, het zijn de herinneringen van opa aan twee jaar in de kampen. "Aangehouden op 15.03.1943 - Bevrijd uit Dachau op 29.04.1945." Elf jaar later overleed hij, nooit gekend, maar het bundeltje van 26 enkelbedrukte pagina's is gelezen, herlezen en was de persoonlijke Baedeker op reis naar Dachau.

En dan schrijft Stefan Hertmans op pagina 19 van Oorlog en terpentijn: "Meer dan dertig jaar heb ik de schriften, waarin hij zorgvuldig in zijn weergaloze vooroorlogse handschrift, zijn herinneringen had neergeschreven, bewaard en gesloten gehouden; hij heeft ze me gegeven enkele maanden voor zijn dood in 1981."

Die herinneringen van Urbain Martien, de grootvader van Hertmans, gaan over die andere oorlog. De eerste, de Groote met dubbele o, maar de herkenning is er. Je kunt, zoals Hertmans, geboren zijn in 1951. Of in 1967. Of later. Maar wat iedereen bindt,…Lees verder

Oorlog en terpentijn

Oorlog en terpentijn - Stefan Hertmans

De Vlaamse lezer blijft tuk op oorlogsgeschiedenis, zeker als er voorvaderen in het geding zijn. Dat bewijst het succes van Stefan Hertmans' Oorlog en terpentijn. Terwijl een tsunami van Eerste Wereldoorlogdocumentaires klaarligt om ons te overspoelen, is De Groote Oorlog al langer een onuitputtelijke inspiratiebron voor Vlaamse auteurs. Na Erwin Mortier en Stefan Brijs vond ook Hertmans de tijd rijp om zich in het wapengekletter van WOI te begeven.

Zonder al te veel promotioneel gedruis wordt zijn roman eind augustus al gelanceerd. In een mum van tijd verzamelt het prachtig geschreven Oorlog en terpentijn het etiket 'meesterwerk'. Qua verkoopcijfers beleeft Hertmans intussen zijn finest hour. De roman rijgt de herdrukken aan elkaar en krijgt vertalingen in zowel de Verenigde Staten als Italië.

Hertmans' roman over de militaire belevenissen van zijn grootvader is dan ook méér dan een pakkende, fijn geslepen oorlogsroman. Bi…Lees verder

Het schuldige landschap

Waarom zou een Deen getroffen worden doorOorlog en terpentijn van Stefan Hertmans, vraagt zijn wereldberoemde collegaJens Christian Grøndahl zich af. Het is iets anders dan het onacceptabele van de pijn en de gruwel dat dit boek tot een Europees meesterwerk maakt van een gehalte dat je niet meer voor mogelijk hield. Waarom zou een Deen getroffen worden doorOorlog en terpentijn van Stefan Hertmans, vraagt zijn wereldberoemde collegaJens Christian Grøndahl zich af. Het is iets anders dan het onacceptabele van de pijn en de gruwel dat dit boek tot een Europees meesterwerk maakt van een gehalte dat je niet meer voor mogelijk hield.

Mijn oma koketteerde er graag mee dat ze werd geboren toen het laatste schot van de Eerste Wereldoorlog weerklonk. Het kokette bestond er vooral in dat noch het laatste noch alle voorgaande schoten in het neutrale Denemarken te horen waren. Jonge mannen uit Noord-Sleeswijk waren in Duitse krijgsdienst geweest en hun brieven en dagboekaantekeningen van het slagveld lijken op de hoofdstukken in het boek van Stefan Hertmans die de deelname van zijn grootvader aan de oorlog schilderen. Hier speelt er al een beslissend verschil in onze beide culturen mee. Zoals ik het ervaar, is België als natie ondanks alle breukvlakken en tegenstellingen één grote, collectieve resonantieruimte gebleven voor een werk alsOorlog en terpentijn. In welhaast alle Belgische families liet de Eerste Wereldoorlog diepe sporen na, terwijl daarentegen bijna geen families in Denemarken ten noorden van Sleeswijk getroffen werden. Wat dat verschil betekent, kan ik misschien het best uitleggen aan de hand van een voo…Lees verder

Een brave Vlaamse soldaat Svejk

VanOorlog en terpentijn gingen al schier 100.000 exemplaren over de toonbank, en als de roman volgende maandag de Libris Literatuurprijs wint, zal die teller blijven tikken. Het boek van Stefan Hertmans is een verrassende bestseller - of toch niet? Waarom spreekt een boek over een schilderende grootvader die de gruwel van de Eerste Wereldoorlog overleefde zoveel lezers aan? Hans Cottyn

Het boek heeft geen zonnig omslag met halfnaakte dame. Het wordt niet ondersteund door een tv-programma. Het volgt geen 'spannend' plot. De auteur is een zestiger die al tientallen boeken schreef, dichtbundels, essays en romans die door de literaire voorhoede zijn geprezen maar nooit eerder een groot publiek konden bekoren. Hoe werdOorlog en terpentijn dan toch een bestseller, bijna ondanks zichzelf?

De uitgeverij hielp het boek goed op weg. De Bezige Bij bezorgde twee maanden voor verschijnen in augustus 2013 'voorafexemplaren' aan journalisten en boekhandelaren. De uitgeverij ging doortastend, maar niet schreeuwerig te werk.Oorlog en terpentijn zouincontournable worden, een van de belangrijkste titels in de lawine van boeken over de Eerste Wereldoorlog. Dat Hertmans' roman vroeg genoeg verscheen, nog voor de herdenkingsmoeheid intrede kon doen, speelde mee.

De kritieken waren lovend tot laaiend. 'Een onderdompelende leeservaring', 'een meesterlijk geschreven relaas', …Lees verder

Teder portret in een gruwelijke wereld

'Oorlog en terpentijn' dient zich nederig aan als de herwerking van memoires. Dat is schijn. Met de twee cahiers die hij van zijn grootvader erfde, had romanschrijver, dichter en essayist Stefan Hertmans zonder twijfel sterk materiaal in handen: het uitzonderlijke ooggetuigenverslag van een Belgische soldaat die van de eerste tot de laatste dag meevocht in de Eerste Wereldoorlog. Maar Hertmans is erin geslaagd om daar beklijvende roman mee te maken, geheel zijn eigen roman.

Nergens mikt de schrijver op enig effect. Geen postmodern spel met vormen of geschiedenissen, geen taalbarok, geen gepsychologiseer. Hertmans speelt de kracht uit van het schitterende verhaal, en de sensatie dat dit verhaal historisch is en écht. Met liefde, tederheid en gepaste afstand probeert de kleinzoon zijn grootvader te doorgronden. Hij gooit zichzelf in het verhaal, open en eerlijk. Hij bereidt de scène voor, voert met alle egards zijn held op, en bespreekt zelf na.

Een merkwaardige spanning …Lees verder

Hertmans' meesterlijke ode aan mysterieuze grootvader

Zeg dat wij het gezegd hebben. Met 'Oorlog en terpentijn' heeft Stefan Hertmans het mooiste boek geschreven dat de komende vijf jaar over de Grote Oorlog zal verschijnen.

In 1981 overhandigde de toen negentigjarige grootvader Urbain Martien (1891-1981) zijn duizenden pagina's lange memoires aan zijn kleinzoon Stefan Hertmans (1951). Enkele tientallen jaren deed Hertmans er niets mee. Tot hij, door de vloedgolf aan boeken die naar aanleiding van de 100ste verjaardag van de Grote Oorlog gaan verschijnen, zich toch aan het lezen en redigeren van die massa documenten zette. Grootvaders relaas bestond uit twee dikke cahiers waarin zijn kinderjaren als eenvoudige jongen in het Gent van de belle époque geschetst worden en daarna zijn ervaringen in het Belgische leger: de terugtrekking achter de IJzer, de drie keer dat hij gewond raakte, zijn groeiende ontgoocheling met de Franstalige legerleiding.

Het boek bevat veel documentair materiaal uit de memoires van zijn grootvader. Maar Hertmans vat het toch op als een roman. Een zoektocht naar de persoon en de wereld van zijn grootvader. In de prachtige openingsscène zien wij hoe de jonge Hertmans zich zi…Lees verder

Het is gek. Die lieve grootvader die bij ons inwoonde, heeft mensen vermoord

'Ze plasten in hun broek om het warm te hebben en zagen ledematen in het rond vliegen.' Welkom in het boek Oorlog en Terpentijn van Stefan Hertmans. Meer dan 60.000 keer ging het verhaal over zijn grootvader aan het IJzerfront over de toonbank. Ondertussen vechten uitgeverijen om de vertaalrechten en is Hertmans de enige Belg op de shortlist van de Gouden Boekenuil, die op 24 april wordt uit­gereikt. 'Gek, ik heb samengewoond met een lieve man die van kunst hield en me bogen leerde te maken, maar ook mensen heeft vermoord.'

'Als er iemand is aan wie ik het moet geven, dan zijt gij het'. En toen gaf Urbain Martien, die voelde dat de dood hem bijna te pakken had, de schriftjes aan zijn kleinzoon Stefan Hertmans.

'Het was 1981. Ik zei dankjewel en dat was het dan. Tot hij gestorven was. Op zijn doodsbed legde ik mijn hand op zijn koude voorhoofd en beloofde ik dat ik een verhaal over hem zou schrijven. Een belofte aan een dode: dat is makkelijk, zal je denken. Maar eigenlijk is het dat niet. Je kan het niet maken om er niets mee te doen.'

Toch liet Hertmans de cahiers meer dan dertig jaar liggen. 'Ik wist nochtans dat ik een getuigenis uit de eerste hand achterhield. Uitstellen, je kent dat wel. En toen het jaar 2014 ­naderde, vreesde ik dat de lezer geen zin had in weer een boek over die Groote Oorlog.'

Maar toen Hertmans de meer dan vijfhonderd pagina's van zijn grootvader las, verloor hij bijna zichzelf in die allang ­gestorven man. 'Mijn groot­vader is beginnen te schrijven op zijn …Lees verder

Kun je vele decennia na de feiten nog een goede roman schrijven over een wereldoorlog? Dat moet een van de vragen zijn geweest die Stefan Hertmans hebben beziggehouden. Al in 1981 had hij twee schriftjes gekregen van zijn grootvader Urbain Martien, die zich kranig in de loopgraven had geweerd. De schriftjes waren alleen vanuit het perspectief van de familiegeschiedenis al een waardevolle bron. Maar kon de schrijver Hertmans er ook daadwerkelijk iets mee?
De oogst aan goede Eerste Wereldoorlogboeken is veel minder groot dan aan boeken over WOII. Erwin Mortiers Godenslaap werd weliswaar onthaald als een meesterwerk en zelfs Stefan Brijs’ Post voor mevrouw Bromley werd opmerkelijk vaak serieus genomen, maar de noodzaak van deze romans is toch in de eerste plaats particulier. Dat geldt niet voor Oorlog en terpentijn. In het eerste en derde deel van de roman vermengt Hertmans in korte fragmenten het verhaal zoals hij dat aantreft in de schriftjes van zijn grootva…Lees verder
Aan de hand van hem nagelaten memoires van zijn grootvader Urbain reconstrueert de Vlaamse schrijver (1951) in beeldrijke taal het leven van zijn grootvader die rond 1900 in armoede opgroeide in Gent. Hertmans verbindt op indrukwekkende wijze vroege jeugdervaringen van zijn grootvader met de latere, toen Urbain als jong soldaat hachelijke dagen en nachten in de loopgraven overleefde. Zo worden de gruwelen van de Eerste Wereldoorlog aangekondigd met de beschrijving van een argeloze Urbain, die terecht komt in een oude gelatinefabriek, waar dierenkoppen worden gekookt. ‘Een zwarte stierenkop rolde tot tegen een tafelpoot. Meteen kropen de witte maden ertegenaan als een onstuitbaar leger dat uit een andere wereld naar hier was gestuurd om alles te bedekken en zich loos te vreten (...)’. Ook beschrijft Hertmans de transformatie van tijdgeest en stadslandschap, waarbij de schone natuur in vredestijd niets verraadt van het bloed en lijden dat de vruchtbare aarde opslorpte. Tegelijkertijd de…Lees verder